Namaz Vakitleri Nasıl Belirlenir?

Namaz vakitleri takvimden takvime değişen keyfî saatler değil; her biri gökyüzünde belirli bir olaya karşılık geliyor. Güneşin ufka göre konumu gün boyunca değiştiği için vakitler de gün boyunca ilerliyor, yılın gününe ve bulunduğunuz noktaya göre kayıyor. Bu sayfa, o altı olayın ne olduğunu ve saatlerin neden sabit durmadığını anlatıyor.

Altı vakit, altı ayrı gökyüzü olayı

Vakitlerin sırası gecenin bitişinden gecenin başlangıcına doğru ilerliyor ve her adımın kendine ait bir işareti var.

• İmsak: sabaha karşı doğu ufkunda ilk aydınlığın yayılmaya başladığı an. Güneş henüz ufkun altında; görünen şey doğrudan güneş değil, atmosferin saçtığı ışık.
• Güneş: güneşin üst kenarının ufuktan göründüğü an. Bu bir namaz vakti değil, sabah namazının penceresinin kapandığı andır.
• Öğle: güneşin gökyüzündeki en yüksek noktayı geçip batıya doğru yönelmesi. Gölgelerin en kısa olduğu andan hemen sonrası.
• İkindi: gölge boyunun belirli bir orana ulaşması. Cismin gölgesi, öğle vaktindeki en kısa hâline göre ölçülüyor.
• Akşam: güneşin üst kenarının ufkun altında kaybolduğu an.
• Yatsı: batı ufkundaki akşam aydınlığının tümüyle çekilmesi. İmsakın aynası: orada aydınlık başlıyor, burada bitiyor.

Altısının dördü doğrudan ufukla ilgili, ikisi (imsak ve yatsı) alacakaranlıkla. Bu ayrım ileride önemli olacak: alacakaranlığa bağlı iki vakit, kuzey enlemlerinde yazın sorun çıkaran vakitlerdir.

Neden her gün birkaç dakika kayıyor?

Dünya güneşin etrafında dönerken eksen eğikliği yüzünden güneşin gökyüzündeki yolu mevsim boyunca değişiyor. Yaza doğru gündüz uzuyor: imsak erkene, akşam geçe kayıyor. Kışa doğru tersi oluyor. Kayma günlük ölçekte küçük — çoğu yerde bir iki dakika — ama bir ay boyunca toplanınca yarım saati aşabiliyor.

Bu yüzden bir imsakiyeye bakarken tarihe dikkat etmek gerekiyor. Geçen haftanın saatleri bu haftanın saatleri değil.

Neden şehirden şehre değişiyor?

İki sebep var ve ikisi ayrı yönde çalışıyor.

Birincisi boylam. Güneş doğudan batıya ilerlediği için doğudaki bir şehir güneşi daha erken görüyor. Türkiye tek saat dilimi kullandığından bu fark saate doğrudan yansıyor: ülkenin doğusu ile batısı arasında vakitler bir saatten fazla ayrışabiliyor.

İkincisi enlem. Kuzeye çıktıkça gündüz ile gecenin uzunluk farkı büyüyor. Aynı boylamda, aynı gün, kuzeydeki bir şehrin yazın gündüzü daha uzun oluyor; bu da imsak ve yatsıyı belirgin biçimde kaydırıyor.

Aynı ilin iki ilçesi bile aynı değil

İl merkezinin saatini bütün ilçelere uygulamak yaygın bir kısayol ama hatalı. Geniş illerde ilçeler arasında onlarca kilometre boylam farkı olabiliyor ve bu birkaç dakikaya karşılık geliyor. Sınır durumlarında, özellikle imsak ve akşam gibi kritik vakitlerde, birkaç dakika önemli.

Bu sitede her ilçe kendi kaydıyla gösteriliyor; bir ilçenin verisi kaynakta yoksa o ilçe için sayfa yayınlanmıyor — komşu ilçenin saatiyle doldurulmuyor.

Vakitler bu sitede hesaplanmıyor

Yukarıdaki olayların saate çevrilmesi, konum ve tarihin yanı sıra takvimi hazırlayanın benimsediği ölçütlere de bağlı. Bu site kendi hesabını yapmıyor: yayımlanan takvimde ne yazıyorsa onu gösteriyor. Bir günün verisi eksikse o gün boş bırakılıyor; ortalama alınmıyor, komşudan türetilmiyor, formülle tamamlanmıyor.

Amaç takvimdeki saatle birebir aynı değeri göstermek. İbadet vakitlerinizde tereddüde düştüğünüzde resmî yayını esas alın. Bu site resmî bir kurumun sitesi değildir.

İmsakiye nasıl okunur?

İmsakiye satır satır günleri, sütun sütun vakitleri veriyor. Satırı doğru bulmak ilk şart: tarihler gün gün ilerliyor ve bir gün kayma bütün saatleri kaydırıyor. Sütunlarda ise okuma yönü soldan sağa, gecenin bitişinden gecenin başlangıcına doğru: imsak, güneş, öğle, ikindi, akşam, yatsı.

Bir vaktin ne kadar sürdüğünü öğrenmek için kendi saatine değil, bir sonrakine bakmak gerekiyor. Öğle namazı öğle vaktinde başlıyor ve ikindi girene kadar kılınabiliyor; yani penceresinin uzunluğu iki sütun arasındaki farkta yazılı. Tek istisna yatsı: penceresi ertesi günün imsakına kadar sürdüğü için o değer aynı satırda değil, bir sonraki satırda duruyor.

Yaz saati uygulaması

Vakitler gökyüzüne göre belirleniyor ama saatler ülkenin kullandığı zaman dilimine göre yazılıyor. İkisi ayrı şeyler: güneş saat kaç olduğunu bilmiyor.

Türkiye 2016'dan beri yıl boyunca tek bir saat uygulaması kullanıyor; ileri-geri alma yok. Avrupa ülkelerinin çoğu ise hâlâ yılda iki kez saati değiştiriyor. Bu, yurt dışındaki bir şehir için takvime bakarken önemli: geçiş gecesinde bütün vakitler bir saat kayıyor ve o gün cihazınızın saatiyle takvimin saati birbirini tutmayabiliyor.

Geçiş tarihleri de ülkeden ülkeye aynı değil. Avrupa ile Kuzey Amerika farklı haftalarda değiştiriyor; güney yarımküre ters yönde. Seyahat ediyorsanız cihazınızın saat diliminin bulunduğunuz yere göre ayarlandığından emin olun.